Na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego  i w jego bezpośredniej otulinie znajduje się wiele bezcennych obiektów kulturowych. Do najbardziej znanych należy niewątpliwie opactwo pobenedyktyńskie na Świętym Krzyżu (Łysej Górze, Łyścu), drugim co do wysokości szczycie Gór Świętokrzyskich – 595 m n.p.m.

Za czasów Bolesława Chrobrego w 1006 roku miał tu powstać pierwszy klasztor, jednak nic pewnego na ten temat nie można powiedzieć. Najstarsze wzmianki źródłowe o klasztorze na Łyścu pochodzą z XIII-wiecznej Kroniki wielkopolskiej, która wymienia Bolesława Krzywoustego jako fundatora jednonawowego romańskiego kościoła na początku XII w. (jedyny ocalały fragment tej świątyni można zobaczyć w południowej ścianie krużganków). Pierwsi zakonnicy obrządku słowiańskiego przybyli prawdopodobnie z Czech w II połowie XI w. i osiedlili się tutaj jako pustelnicy. W 1113 r. Bolesław Krzywousty sprowadził z Węgier benedyktynów wraz z relikwiami Krzyża Świętego, które należały niegdyś do św. Emeryka. W XIV w. pojawia się po raz pierwszy nazwa łysogórskiego klasztoru: opactwo Ojców Benedyktynów Świętego Krzyża. Kult tego miejsca był tak wielki, że wkrótce cały masyw górski, w którym się znajdowało, zaczęto nazywać Górami Świętokrzyskimi. Do połowy XVII wieku klasztor na Łysej Górze był najważniejszym polskim sanktuarium. Rola Częstochowy wzrosła dopiero po "potopie" szwedzkim w latach 1655-1660. Wszyscy kolejni monarchowie pielgrzymowali na Święty Krzyż i to wielokrotnie. Jak podają kroniki Władysław Jagiełło wchodził tam zawsze przed podjęciem każdej ważniejszej decyzji. Czynił to zawsze pieszo. Szlak, który pokonywał, zwany jest dziś Drogą Królewską. Po Władysławie Jagielle prawie wszyscy kolejni władcy polscy pielgrzymowali do Świętego Krzyża. Gromadnie pielgrzymowali tu także przedstawiciele wszystkich stanów: magnaterii, szlachty, mieszczan, chłopów.

Opactwo przechodziło burzliwe dzieje. W 1241 i 1260 r. zostało zniszczone przez Tatarów, a w 1370 r. obrabowane przez Litwinów. Władze carskie zlikwidowały klasztor w 1818 r. W 1863 r. kwaterował tu oddział gen. Mariana Langiewicza, który 12.02.1863 r. na Świętym Krzyżu i zboczach Łysej Góry, stoczył bitwę z wojskami rosyjskimi. W 1884 r. władze carskie utworzyły w murach pobenedyktyńskiego klasztoru ciężkie więzienie, funkcjonujące do II Wojny Światowej. W 1914 roku wycofujące się wojska austriackie wysadziły wierze kościoła, która spadając uszkodziła dach i organy. Po I Wojnie Światowej na 3 lata powrócili do klasztoru benedyktyni, a w 1936 roku klasztor przejęli Misjonarze Oblaci Najświętszej i Niepokalanej Marii Panny. Oblaci zajmowali się głoszeniem misji i rekolekcji w Małopolscy, a jeden z ojców był kapelanem więzienia. Trwały też prace nad odbudową zrujnowanego klasztoru. Niestety w działaniach tych przeszkodziła II Wojna Światowa, w której klasztor na Świętym Krzyżu mocno ucierpiał. Już w 1939 roku spadające bomby zniszczyły jego północe skrzydło i spowodowały pożar w kościele. Od jesieni 1941 do drugiej połowy 1942 r. na Świętym Krzyżu funkcjonował obóz dla jeńców rosyjskich, w który hitlerowcy wymordowali ok. 6000 osób, pochowanych w zbiorowej mogile na pobliskiej polanie Bielnik (nazwa wywodzi się od płócien rozkładanych na polanie przez zakonników w słoneczne dni, aby uzyskały biały kolor). Po wycofaniu się wojsk niemieckich rozpoczęto zaraz odbudowę zniszczonego klasztoru, w którym zaczęło się normalne życie zakonne. Przełożonym został o. Wilhelm Kubsz, ukrywający się legendarny kapelan I Dywizji im. Tadeusza Kościuszki. Po usunięciu gruzu, pokryto klasztor nowym dachem i zrobiono podłogi na piętrze. Prace nad odnowieniem i upiększeniem obiektu wciąż trwają

Na teren klasztoru wchodzi się przez późnobarokową bramę z XVII wieku. Kościół został wybudowany w stylu barokowo-klasycystycznym w latach 1781-1806. W ołtarzu głównym oraz 6 ołtarzach bocznych znajduje się 7 obrazów namalowanych na początku XIX w. przez Franciszka Smuglewicza. Jeden z nich ukazuje legendę związaną z węgierskim księciem Emerykiem i powstaniem klasztoru na tym miejscu. Przy kościele już w roku 1555 wybudowano dzwonnicę, ale jej losy nie są znane, w 1777 r. została wzniesiona nowa, która znajduje się przy drodze wiodącej z klasztoru w kierunku Nowej Słupi. Krużganki (wewnętrzny korytarz klasztorny obiegający dziedziniec zwany wirydarzem) zostały wybudowane w XV w. z fundacji króla Kazimierza Jagiellończyka i kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Na zwornikach sklepienia znajdują się herby fundatorów klasztoru. Na ścianie przylegającej bezpośrednio do kościoła odsłonięto fragmenty dawnych murów romańskich i gotyckich, a na ścianie przylegającej do kościoła znajduje się ołtarz, pod którym pochowane są szczątki benedyktynów, które złożono tam w 1766 roku z powodu przepełnienia krypty kościelnej. Zakrystia kościelna posiada sklepienie kolebkowo-krzyżowe oraz polichromię przedstawiającą cnoty kardynalne. Została wybudowana w stylu barokowym w XVIII wieku, a Kaplica Oleśnickich w latach 1614-1620. Kaplica przykryta jest kopułą z latarnią, na suficie i ścianach widnieją malowidła przedstawiające świętych oraz sceny związane z relikwiami Krzyża Świętego.

Oprócz zabytkowych wnętrz i ocalałych pamiątek z przeszłości klasztor ma również oryginalną atrakcję w postaci Muzeum Misyjnego Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej założone przez misjonarzy pracujących w Afryce, w którym można prześledzić dzieje klasztoru oraz zobaczyć pamiątki przywiezione z wypraw misyjnych. Znajduje się tu również reprodukcja odnalezionych w klasztornej bibliotece (wykorzystanych jako okładka jednego z łacińskich kodeksów) słynnych Kazań Świętokrzyskich - najstarszego utworu literackiego napisanego prozą w języku polskim. Drugim muzeum jest utworzone w 1954 r. Muzeum Przyrodniczo-leśne Świętokrzyskiego Parku Narodowego, którego ekspozycja obejmuje działy: archeologiczny, geologiczny, flory parku, fauny bezkręgowej i kręgowej oraz wystawa dotycząca parków krajobrazowych Gór Świętokrzyskich. Można tu także obejrzeć znaleziska odkryte w trakcie wykopalisk archeologicznych prowadzonych na Świętym Krzyżu, model Łysogór - najwyższego pasma Gór Świętokrzyskich - oraz ciekawe zdjęcia krajoznawcze oraz fotografie osób związanych z regionem.

Dziś wciąż organizowane są pielgrzymki na Święty Krzyż. Szczególnie dużo wiernych przyjeżdża podczas uroczystości obchodzonego 14 września święta Podwyższenia Krzyża, zawsze przenoszonych na najbliższą niedzielę. Relikwie drzewa krzyża świętego znajdują się w przylegającej do zakrystii kościelnej Kaplicy Oleśnickich, zamknięte w specjalnym tabernakulum, gdzie można je adorować. Więcej niż pielgrzymów przyjeżdża jednak zwykłych turystów - Święty Krzyż jest centrum ruchu turystycznego w Górach Świętokrzyskich.

Opracowano na podstawie:

• ks. J. Gacki, Benedyktyński Klasztor Świętego Krzyża na Łysej Górze, Warszawa 1873, reprint: Wydawnictwo Jedność, Kielce
• Święty Krzyż
• Wikipedia