swietokrzyskie.org.pl - serwis dla turystów

 

"Kanon krajoznawczy Polski" to część projektu pod nazwą "Poznajemy Ojczyznę", którego celem są m.in. działania edukacyjne w szkołach oraz promocja dziedzictwa narodowego i kulturowego. Autorzy opracowania, które powstało w roku 2000 chcieli w ten sposób pogłębić więzi z kulturą lokalną, rozbudzić zainteresowanie tradycją i przybliżyć dorobek lokalnych społeczności wśród odbiorców. "Kanon" przedstawia około 620 obiektów krajoznawczych znajdujących się w 390 miejscowościach i 24 parkach narodowych naszego kraju. Całość podzielono na 16 rozdziałów - każdy z nich przedstawia wykaz najciekawszych miejsc w danym województwie.

 

W rozdziale poświęconym świętokrzyskiemu zaproponowano 37 obiektów w 23 lokalizacjach, w których można nie tylko aktywnie spędzić czas, ale też poznać architekturę dawnych epok, pokontemplować nad sprawami duchowymi czy odpocząć na łonie przyrody.

 

Wyszczególnione w "Kanonie krajoznawczym Polski" atrakcje turystyczne regionu świętokrzyskiego przedstawiają ciekawy przegląd tego co z pewnością zobaczyć warto. Sama lista może być odebrana jako subiektywny dobór jej autora, choć podczas przygotowania zawartości wydawnictwa prowadzono wiele rozmów i konsultacji ze środowiskami przewodników. Wiele miejsc godnych uwagi można tu jeszcze dodać, bo jest się czym pochwalić, ale poprzestaniemy na tym co wybrali autorzy. Poniżej lista proponowanych miejsc, które warto i należy poznać. Szczegółowe opisy zamieściliśmy w artykułach, do których prowadzą odnośniki.

 

Znajdujący się w Bałtowie Park Jurajski powstał w 2004 roku, choć o dinozaurach zrobiło się w okolicach głośno już kilka lat wcześniej. W latach 2001-2002 dr Gerard Gerliński odkrył na jednej ze znalezionych koło Bałtowa brył dolomitu odcisk allozaura. W kolejnych latach naukowcy doszukali się w okolicy tzw. Żydowskiego Jaru m.in. skamieniałych tropów kamptozaura i stegozaura. Tropy zabezpieczono, a w pobliżu miejsca, w którym dokonano odkrycia utworzono Park Jurajski.

 

 

Bartków to miejscowość, która na dobre "zrosła się" z pobliskim Zagnańskiem, przynajmniej tak jest postrzegana przez odwiedzających ją turystów. Jej nazwa pochodzi od znanego w całej Polsce dębu o imieniu „Bartek”, nazywanego „Królem Puszczy Świętokrzyskiej”. Jest to dąb szypułkowy i należy do cennych pomników przyrody. Jego rozmiary budzą podziw. Ma ok. 30 m wysokości, obwód pnia wynosi 985 cm, rozpiętość korony waha się w granicach 20-40 m, natomiast średnica drzewa to 314 cm. Wiek drzewa również jest imponujący. W roku 2009 Bartek obchodził 1009 urodziny.

Położone na Ponidziu miasto Busko Zdrój już od średniowiecza słynęło z leczniczych właściwości miejscowych wód. Kiedy rycerz Dersław fundował na przełomie XII i XIII wieku klasztor i kościół sióstr Norbertanek, dobroczynne cechy miejscowej solanki znane były także Bolesławowi Wstydliwemu. Książę krakowski i sandomierski nadał w 1252 roku klasztorowi pozwolenie na jej eksploatację.

 

 

 

Potężny zamek został wzniesiony z miejscowego wapienia pod koniec XIII wieku przez króla czeskiego Wacława II lub jego namiestnika - biskupa Jana Muskatę. Jemu to właśnie w dokumencie datowanym na 2 września 1306 roku Władysław Łokietek nadał na własność zamek i 11 wsi (by rok później odzyskać zamek ponownie - zbrojnie, pod pretekstem wykrycia spisku przeciwko władzy królewskiej). W roku 1465 zamek powiększono po pożarze, a około roku 1576 odrestaurowano. W 1607 roku podczas rokoszu Zebrzydowskiego znów strawił go pożar, po którym w 1610 roku znów zamek odbudowano. Na przełomie XV i XVI wieku dobudowano niższy zamek, na którym wykopano widoczną do dziś studnię. Po II wojnie światowej odrestaurowano wieże, na jednej z nich urządzono funkcjonujący do dziś punkt widokowy. Podczas prowadzonych w ostatnich latach prac adaptacyjno-renowacyjnych budowla została zabezpieczona w formie trwałej ruiny.

 

Położona na zboczu wzgórza Malik jaskinia została określona mianem "Raju" przez jej odkrywców, którzy zachwyceni bogactwem szaty naciekowej użyli takiego porównania. Istotnie miejsce to stanowi geologiczny raj ze względu na liczne skupiska stalaktytów o unikatowym na światową skalę zagęszczeniu. Ze względu na bogatą szatę naciekową, walory naukowe i dydaktyczne jaskinia wraz ze zboczem stanowi rezerwat przyrody nieożywionej "Jaskinia Raj", który wchodzi w skład Chęcińsko-Kieleckiego Parku Krajobrazowego. Jest to pierwszy geologiczny park krajobrazowy w Polsce - utworzono go w 1996 roku.

 

 

Na początku XII wieku w Jędrzejowie  istniał kościół pod wezwaniem św. Wojciecha. Obok znajdowała się rezydencja prawdopodobnych fundatorów świątyni - rodu Jaksów-Gryfitów. W roku 1140 dwaj bracia, kanonik krakowski Janik Jaksa-Gryfita i Klemens z Klimontowa ufundowali pierwszy klasztor cystersów na ziemiach polskich. Klasztor w Brzeźnicy  założono jako 21 filię francuskiego klasztoru cystersów w miejscowości Morimond. Po przybyciu do Polski cystersi rozpoczęli budowę 3-nawowej bazyliki, na wzór kościoła w Fontenay, w północnej Burgundii. Na przełomie roku 1166 i 1167 konsekrowano pierwszy kościół dla Cystersów.

 

Znajdujące się przy jędrzejowskim rynku muzeum zegarów i przyrządów gnomonicznych jest trzecim, po Chicago i Oxfordzie, muzeum zegarów na świecie. W zbiorach kolekcjonowanych przez rodzinę Przypkowskich i udostępnionych do zwiedzania znajdują się, poza mechanicznymi czasomierzami, także dzieła Kopernika, autografy światowej sławy astronomów, zabytkowe aparaty fotograficzne, naczynia apteczne i kuchenne oraz... 600 zegarów słonecznych.

 

 

Pierwszą świątynię na kieleckim Wzgórzu Zamkowym (280 m n.p.m.) wzniósł biskup krakowski Gedeon Gedko w roku 1171. Jak podaje Jan Długosz, był to romański kościół z dwiema wieżami, zbudowany z kamiennych ciosów. Konsekracji świątyni pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny dokonał w 1213 roku biskup Wincenty Kadłubek. Romańska budowla była dwukrotnie niszczona: w 1243 roku przez księcia Konrada Mazowieckiego oraz w roku 1260 przez Tatarów. Spokój przyniosła dopiero budowa obwarowań Kielc.

 

Muzeum Narodowe w Kielcach mieści się w budynku dawnego pałacu biskupów krakowskich, który w latach 1637-1641 powstał z inicjatywy biskupa Jakuba Zadzika. Jest najlepiej zachowanym budynkiem epoki Wazów w Polsce. W roku 2008 Muzeum Narodowe obchodziło jubileusz 100-lecia działalności.

 

 

 

 

Kadzielnia jest miejscem niezwykłym z wielu powodów. Przewodniki po Górach Świętokrzyskich informują o wzgórzu wznoszącym się w samym centrum miasta na wysokość 295 m n.p.m., będącym gratką dla... miłośników jaskiń. Ale Kadzielnia to również kawał historii kieleckiego przemysłu, wapienniki, dawne wyrobisko i cień holocaustu.

 

 

Pierwsza świątynia na tym terenie powstała około roku 1626. Tuż przy klimontowskim Rynku magnat Jerzy Ossoliński wzniósł drewniany kościółek pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Datę powstania kościoła przyjmuje się także jako początek obecnej parafii.

 

 

 

 

Kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Floriana wraz z klasztorem pocysterskim w Koprzywnicy został ufundowany przez Mikołaja Bogorię. Budowę ukończono w 1207 roku, w czasach panowania Kazimierza Sprawiedliwego. Dziś w klasztorze można podziwiać, zachowany w stanie niemal idealnym, oparty na dwóch filarach kapitularz, przykryty sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Odwiedzając to miejsce warto przyjrzeć się gotyckim freskom i barokowemu wyposażeniu kościoła. Warto wiedzieć, że przechowywane są tutaj także relikwie św. Floriana męczennika, a ciekawostką jest fakt, że klasztor aż dziewięciokrotnie odwiedzał król Władysław Jagiełło.

 

 

Muzeum i Rezerwat Archeologiczno-Przyrodniczy "Krzemionki" stanowi oddział Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu Świętokrzyskim. Jest to w głównej mierze kompleks prahistorycznych kopalń krzemienia pasiastego i zarazem jeden z najciekawszych tego typu obiektów na świecie. To także trasa turystyczna o długości blisko 1500 metrów, z czego niecałe 500 metrów wytyczono pod ziemią. Prezydent RP nadał kopalniom status Pomnika Historii.

 

 

Wieś Michniów, położona pomiędzy Suchedniowem a Bodzentynem przy drodze 751, stanowi dziś symbol męczeństwa wsi polskiej. W nocy z 12 na 13 lipca 1943 roku Niemcy zemścili się na mieszkańcach za pomoc okazywaną przez nich partyzantom. Mieszkańcy Michniowa spędzeni do domów i stodół zostali spaleni żywcem. Wydarzenia te upamiętnia tworzone w Michniowie Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich będące filią Muzeum Wsi Kieleckiej.

 

 

Muzeum, będące oddziałem Muzeum Techniki NOT w Warszawie, zaznajamia z techniką oraz organizacją produkcji wytopu żelaza w czasach starożytnych, gdy wokół Nowej Słupi funkcjonował największy w barbarzyńskiej Europie ośrodek górniczy i metalurgiczny. Wokół muzeum, które zlokalizowano w miejscu odkrycia 42 tzw. dymarek, czyli pieców do wytopu żelaza, od 1967 r. odbywa się największa cykliczna impreza w województwie świętokrzyskim, nosząca nazwę "Dymarki Świętokrzyskie". Prowadzi się wówczas eksperymentalne wytopy metodą sprzed 2 tysięcy lat.

 

Oblęgorek to wieś w gm. Strawczyn, chyba wszystkim kojarząca się ze znajdującym się tutaj Muzeum Henryka Sienkiewicza - oddziałem Muzeum Narodowego w Kielcach. To tutaj w 1901 roku po raz pierwszy pojawił się Henryk Sienkiewicz. Tutaj tworzył i tutaj wypoczywał - w malowniczym zakątku Gór Świętokrzyskich.

 

 

 

Niedaleko Ostrowca, w Opatowie (zwanym ok. roku 1189 Żmigrodem), do dziś zachowały się cenne pamiątki z przeszłości. Jedną z nich jest romańska kolegiata o dwóch wieżach, otoczona starym murem, który łączy się z Bramą Warszawską. Kolegiatę wybudowano prawdopodobnie z inicjatywy Bolesława Krzywoustego, na prawym brzegu ówczesnej Łukawy, a obecnej Opatówki. Działo się to w pierwszej połowie XII wieku. Świątynia była już wtedy pod wezwaniem św. Marcina i to do dziś się nie zmieniło.

 

 

 

Stojący pośrodku rynku w Sandomierzu Ratusz zaliczany jest do najpiękniejszych renesansowych budowli tego typu w Polsce, a tutejsza attyka trójstrefowa zaliczana jest do najpiękniejszych attyk ratuszowych w naszym kraju. Budynek wzniesiono pierwotnie w formie wieży. Dalsza rozbudowa miała miejsce w XV wieku, a w XVI wieku dobudowano attykę. Historia nie obeszła się z ratuszem łaskawie - wielokrotnie ulegał on pożarom, m.in. w 1623 i 1757 roku. Dziś warto podziwiać go w samo południe, kiedy rozbrzmiewa tu hejnał sandomierski.

 

 

Jest to jedno z najciekawszych miejsc na trasie zwiedzania Sandomierza. Ze względu na walory historyczne i zabytkowe podziemia, zwane też sandomierskimi lochami, połączono  tworząc Podziemną Trasę Turystyczną, która od grudnia 1977 roku jest udostępniona do zwiedzania. 30 lat później, w grudniu 2007 roku, Podziemna Trasa Turystyczna została wydłużona o kilka kolejnych, wyremontowanych pomieszczeń znajdujących się pod Kamienicą Oleśnickich. Współczesna podziemna ścieżka prowadzi pod ośmioma kamienicami, ulicami Opatowską, Oleśnickich, Bartolona oraz pod Rynkiem. Ma 470 metrów długości. Najgłębsze wyrobiska znajdują się na głębokości 12 metrów pod płytą Rynku.

 

 

Gotycki kościół parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Sandomierzu powstał około 1360 roku. Bazylikę wzniesiono w miejscu romańskiej kolegiaty zniszczonej najazdami tatarskimi i litewskimi. Do dziś zachowała ona swój pierwotny układ przestrzenny - trójnawowe wnętrze z trójbocznym prezbiterium i sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Pomimo barokizacji wnętrza, która miała miejsce w latach 1708-1776 nadal posiada wiele pierwotnych cech stylowych. Warto zwrócić uwagę na bogate dekoracje rzeźbiarskie kościoła.

 

 

Znajdujący się pomiędzy sandomierską katedrą a Collegium Gostomianum okazały gotycki dom został wzniesiony w 1476 r. przez mistrza Jana z Krakowa. Fundatorem był Jan Długosz - historyk i zarazem kanonik sandomierski. Pierwotnym przeznaczeniem budynku było zapewnienie lokum dla księży mansjonarzy - wikariuszy, którzy pełnili służbę w sandomierskiej kolegiacie.

 

 

 

 

Zespół Klasztorny Dominikanów położony w Sandomierzu na południowo-wschodnim stoku wzgórza zwanego Staromiejskim lub Świętojakubskim. Przylega do kościoła św. Jakuba, który jest jednym z najstarszych polskich kościołów wzniesionych z cegły. Liczy blisko 800 lat - wybudowano go bowiem w 1226 roku w stylu późnoromańskim z fundacji biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża. Warto nadmienić, że Sandomierz jest drugim, po Krakowie, ośrodkiem dominikańskim w Polsce.

 

 

Sandomierski zamek położony jest na wysokim Wzgórzu Zamkowym. Powstał w miejscu drewnianego grodu funkcjonującego tu prawdopodobnie od X w. W XII wieku gród został otoczony wałem i fosą, do których dobudowano później podwale. Około XIV wieku, z fundacji króla Kazimierza Wielkiego, w miejscu drewnianego grodu powstał na wzgórzu murowany gotycki budynek z wieżą obronną na planie ośmioboku, otoczony murami.

 

 

 

Święta Jadwiga, Królowa Polski goszcząc w Sandomierzu pod koniec czternastego wieku, lubiła ponoć przechadzać się po tym lessowym wąwozie, który potem nazwano jej imieniem. Wąwóz usytuowany jest w południowo–zachodniej części Sandomierza. Powstał w wyniku erozji wodnej. Na jego zboczach zaobserwować można liczne okazy drzew liściastych, m.in. wiązy, lipy, akacje i klony. Splątane korzenie i zwieszające się ze zboczy drzewa, tworzą niezapomniany widok. Wąwóz Królowej Jadwigi jest chroniony jako pomnik przyrody. Na jego terenie znajdziemy dwanaście innych, pomniejszych pomników przyrody.

 

Zakład metalurgiczny w Sielpi powstał w latach 1821-1841 z inicjatywy Stanisława Staszica i Ksawerego Druckiego-Lubeckiego. Do roku 1830 wykonano spiętrzenie rzeki Czarnej Koneckiej, liczący 8 km kanał, budynek administracyjny oraz kilka budynków gospodarczych. W latach 1835-41 budowę kompleksu kontynuował Bank Polski. Wzniesiono wówczas zakład walcowni i pudlingarni oraz osiedle 29 domków robotniczych (najprawdopodobniej według planu budowniczego Karola Knake). Pudlingarnia i walcownia (dziś widoczne w całości jedynie na makiecie) funkcjonowały do roku 1921. Działał również zakład przerabiający surówkę na żelazo kowalne. Rocznie zakład opuszczało 3 tys. ton wyrobów stalowych.

 

Szydłów zyskał miano "polskiego Carcassonne", dzięki zachowanemu do czasów współczesnych, czternastowiecznemu układowi urbanistycznemu. Carcassonne to francuskie miasteczko, o najlepiej w Europie zachowanym, średniowiecznym układzie urbanistycznym. Średniowieczny układ urbanistyczny tego miejsca wciąż zachwyca swym surowym pięknem. Świetnie zachowana Brama Krakowska wita podróżujących trasą Chmielnik - Staszów.

 

 

Park Etnograficzny w Tokarni jest jednym z największych skansenów w Polsce. Zajmuje obszar blisko 70 hektarów. Składa się z kilku sektorów, w których znajduje się około 60 budynków. Do 2020 roku ma być ich przeszło sto, bowiem Park Etnograficzny stale się rozbudowuje.

 

 

 

 

 

Obecnie zachowane ruiny to pozostałość po rezydencji rodowej Ossolińskich wzniesionej w latach 1631-1644 z fundacji wojewody sandomierskiego Krzysztofa Ossolińskiego. Budowniczym był włoski architekt Wawrzyniec Senes. Zamek w Ujeździe jest budowlą wzorowaną na pałacu kardynała Aleksandra Farnese (później ogłoszonego papieżem, który obrał imię Paweł III) znajdującym się w Caprarola we Włoszech.

 

 

 

Cysterski zespół klasztorno-kościelny, wzniesiono w 1179 r. przez włoskiego mistrza Simona. Jest najcenniejszym zabytkiem Wąchocka i jednym z cenniejszych w całym województwie świętokrzyskim. Jednym z najlepiej zachowanych pomieszczeń architektury późnoromańskiej w Polsce jest tutejszy kapitularz - miejsce zebrań zakonnej kapituły.

 

 

 

 

Jednym z najbardziej charakterystycznych i najpopularniejszych miejsc na Ponidziu jest niewątpliwie kolegiata w Wiślicy. Wzniesiono ją w XIV wieku na miejscu wcześniejszych dwóch świątyń romańskich. Pierwsza, pod wezwaniem Panny Marii, zbudowana została w połowie XII wieku. Zachowała się z niej krypta z fragmentem romańskiej gipsowej posadzki z ok. 1170-80 roku, tzw. płyta orantów. Wyryto na niej postacie ludzkie (prawdopodobnie Kazimierza Sprawiedliwego lub Bolesława Kędzierzawego z synem i żoną) w modlitewnej pozie oraz bogata ornamentyka roślinna i fantastyczna. Znajduje się na niej łaciński napis tłumaczony „Ci pragną być podeptani aby mogli być wzniesieni do gwiazd...” Drugi kościół pod wezwaniem Trójcy Świętej i Panny Marii, wzniesiony został w pierwszej połowie XIII wieku.

 

Rezerwat częściowy Wykus został utworzony Zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dn. 11 października 1978 roku. Powierzchnia ogólna rezerwatu wynosi 53,01 ha, w tym powierzchnia leśna 52,7 ha, a nieleśna 0,31 ha. Rezerwat należy do nadleśnictwa Suchedniów, leśnictwa Bronkowice, gminy Bodzentyn i Wąchock.

 

 

Wykus to wyjątkowe miejsce chwały oręża polskiego, a zarazem rezerwat przyrody. Leśna baza powstańców Langiewicza, partyzantów "Hubala", "Ponurego" i "Nurta". Miejsce dorocznych uroczystości i spotkań żołnierzy AK. Na Wykus wiedzie droga, która wraz z granicą lasu przechodzi w bruk, miejscami w drogę ziemną, lecz jadąc ostrożnie można tu dojechać nawet osobowym samochodem. Dotrzeć tu można zarówno od strony Bodzentyna, jak i Wąchocka.

 

 

 

Poza wyżej wymienionymi "Kanon krajoznawczy Polski" poleca odwiedziny Świętokrzyskiego Parku Narodowego z rezerwatem Chełmowa Góra, górami Łysicą i Świętym Krzyżem oraz miejscowością Święta Katarzyna.